ڕادیۆی زانایان
گەلی کورد وەک یەکێک لە گەلە کۆنەکانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، خاوەنی مێژوویەکی درێژ و کولتوورێکی دەوڵەمەندە. ئەم گەلە لە ماوەی سەدەکاندا تووشی زۆرینەی ئازار و داگیرکاری و هەوڵی سڕینەوەی ناسنامە بووە، بەڵام بەهۆی هەبوونی هێزە ڕۆشنبیری و زانستییەکانی، توانیویەتی ناسنامە و زمانی خۆی بپارێزێت. لە نێوان ئەو هێزانەدا، مەلا و زانایانی کورد ڕۆڵێکی دیار و کاریگەر بوونیان هەبووە لە دروستکردن و پاراستنی هەستی کوردایەتی.کاتێک باس لە کوردایەتی دەکرێت، مەبەست تەنها خۆشەویستی خاک و نیشتمان نییە، بەڵکوو بریتییە لە پاراستنی زمان، کولتوور، مێژوو، بەها مرۆیی و ناسنامەی نەتەوەیی. ئەم هەستەش لە زۆر قۆناغی مێژوودا لەلایەن زانایان و مەلاکانەوە پارێزراوە و گەشەی پێدراوە.
مەلا و زانایانی کورد؛ پارێزەری ناسنامەبونە.لە سەردەمێکدا کە زۆربەی گەلانی ناوچەکە تووشی نەهێشتنی زمان و کولتووری خۆیان بوون، زانایانی کورد بە نووسین و فێرکردن و دانانی کتێب، زمان و کولتووری کوردییان پاراست. قوتابخانە ئایینیەکان و حوجرەکان بوون بە بنکەی زانست و ڕۆشنبیری، و زۆرێک لە گەورە زانایان لەو شوێنانەدا پەروەردە بوونە.مەلاکان لە مزگەوت و حوجرەکاندا وانەیان بە زمانی کوردی دەوتەوە و ئەدەب و مێژوو و ڕەوشتیان فێری نەوەکان دەکرد. ئەگەرچی زۆرجار زمانی فەرمی قوتابخانەکان عەرەبی یان فارسی یان تورەک بووە، بەڵام زمانی پەیوەندی و گواستنەوەی بیر و هەست لەنێوان خەڵکدا زمانی کوردی بوو، و ئەوەش بەهۆی هەوڵی زانایانی کوردەوەبۆ پارێزگاری کوردستان شۆرەشیانکردیە بۆمانەوەی ناسنامەی نەتەوەی کورد. مەرحومی ملا مستەفا بارزانی خوێندنی حوجرەو مەلایەتی تەواو کردووە، بەڵام ئەو بەهۆی سەرقاڵی بە کوردایەتی و کاری زۆری شۆڕش و خەبات لەلایەک و هەست و تێروانینی بەرزی بۆ پێگەو کاری مەلایەتی مۆڵەتی مەلایەتی وەرنەگرتووەو فەرمویەتی من خۆم بە شایستە نابینم بۆ مەلایەتی و حەز دەکەم خزمەتی ئایین و زانایان بکەم، هەر وەک لە دیمانیەکی رۆژنامەوانی رۆژنامەی پەیامی زانایان لە ساڵی (٢٠٠٤) کە برای بەرێزحۆشەویست د.عبدالله شێرکاوەیی لەگەڵ مامۆستا مەلا مستەفای داروسەلام ئەنجامی داوە ئاماژەی بەم زانیارە کردووە.
لەوانەی کەقوتابی قوتابخانەی ئاینی حوجرەبووە مەلا مستەفای بارزنی کە میراتێكی گەورەی سیاسی و نەتەوەیی بەجێهێشتوە. ژیان و خەباتەكەی بۆ زۆر كەس بووەتە سەرچاوەی هاندەر و نیشتمانپەروەری. بیركردنەوەكانی تا ئێستاش كاریگەرییان لەسەر سیاسەت و بزوتنەوەی كورد هەیە. ناوی مەلا مستەفا بارزانی لە مێژووی كورددا بە ناوی خەبات، ئازادی و خۆڕاگری ماوەتەوە.
لە نێوان زانایانی کورددا ناوی مەلا ئەحمەدی خانی بە شێوەیەکی بەرچاو دەدرەوشێتەوە. خانی شاعیرێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکوو بیرمەندێکی نەتەوەیی و ڕۆشنبیرێکی ژیر بوو. لە بەرهەمە ناودارەکەیدا بە ئاشکرا باس لە دۆخی گەلی کورد دەکات و بانگەوازی یەکگرتوویی و بیداربوونەوەی نەتەوەیی دەکات.
خانی بە ئازاری دابەشبوونی کوردستان و نەبوونی دەسەڵاتێکی کوردی دەناڵێنێت و پێی وایە گەلی کورد شایستەی یەکگرتوویی و سەربەخۆییە. ئەو بیرۆکانەی خانی بوونە بناغەیەکی فکری بۆ زۆرێک لە بزوتنەوە نەتەوەییەکانی دواتر.
کوردایەتی تەنها لە حوجرە و مزگەوتدا نەماوەتەوە، بەڵکوو لە ئەدەب و شیعر و هونەریشدا گەشەی کردووە. شاعیرانی کورد وەک مەلا جزیری و نالی وسالم و مەحوی بە زمانی کوردییان خزمەتێکی گەورەیان کردووە و بەرهەمەکانیان بوونە سەرچاوەی پاراستنی زمان و هەستی نەتەوەیی.
ئەوان لە شیعرەکانیاندا باس لە خۆشەویستی نیشتمان، جوانی سروشتی کوردستان، ژیانی خەڵکی کورد و ئازاری دابەشبوونیان کردووە. بەم شێوەیە ئەدەب بوو بە ئامرازێک بۆ بیدارکردنەوەی هەستی کوردایەتی.
مزگەوت لە مێژووی کورددا تەنها شوێنی حوداپەرستی نەبووە، بەڵکوو ناوەندێکی پەروەردە و ڕۆشنبیریشی مافی کورد بووە. زانایانی ئایینی لەو شوێنانەدا خەڵکیان هۆشیار دەکردەوە و فێری زانست وپەروەردە و مێژووی کوردایەتی دەکردن.
حوجرەکانیش ڕۆڵێکی گەورەیان بینیوە لە پاراستنی زمان و کولتووری کوردی. زۆرێک لە شاعیر و نووسەر و زانایانی ناودار لەوحوجرەکان خوێندنیان تەواو کردووە و دواتر بوونەتە خزمەتکاری زمان و نەتەوەکەیان.زۆر کات کەسانیک هەوڵی ئەوەیان داوە وا پیشان بدرێت کە کوردایەتی و ئیسلام دوو شتی دژ بە یەکن، بەڵام مێژووی کورد ئەوە ڕەت دەکاتەوە. زۆربەی زانایانی کورد هەردوو هەستی کوردایەتی ئیسلام و نەتەوەیییان پێکەوە هەڵگرتووە. ئەوان پێیان وابووە کە پاراستنی زمان و کولتوور دژی ئیسلام نییە، بەڵکوو بەشێکە لە پاراستنی میراتی ئیسلام ومرۆڤایەتی.خوای گەورە لە قورئانی پیرۆزدا دەفەرموێت: ﴿وَمِنْ آيَاتِهِ اخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ﴾
واتە: جیاوازی زمان و ڕەنگەکانتان لە نیشانەکانی خوایە.بۆیە پاراستنی زمانی کوردی و ناسنامەی کوردی، دژی ئایین نییە، بەڵکوو ڕێزلێگرتنە لە تایبەتمەندیی گەلان.
کۆتایی
کوردایەتی بەرهەمی تێکۆشان و قوربانییەکانە. بەڵام ناتوانرێت ڕۆڵی مەلا و زانایانی کورد لەم پرۆسەیەدا پشتگوێ بخرێت. ئەوان بە پێنوس و زانست و پەروەردە، زمانی کوردییان پاراست و هەستی نەتەوەییان زیندوو هێشتەوە.
ئەگەر ئەمڕۆ کورد خاوەنی ئەدەبێکی دەوڵەمەند و ناسنامەیەکی زیندووە، ئەوە بەشێکی گەورەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو زانایانەی کە ژیانی خۆیان بۆ خزمەتکردنی نەتەوە و زمانەکەیان تەرخان کردووە. بۆیە دەکرێت بە دڵنیایی بگوترێت کە مەلا و زانایانی کورد یەکێک بوون لە گرنگترین بنیاتنەرانی هەستی کوردایەتی.
