ڕادیۆی زانایان
لە دیدگای فەلسەفەی بوونناسی و مەعریفەی ئیسلامیدا، مرۆڤ بوونەوەرێکی یەکڕەهەند نییە تا تەنها بە زانستی ماددی یان پێداویستییە جەستەییەکان تێر و تێرئاو بێت؛ بەڵکو مرۆڤ تێکەڵەیەکە لە «عەقڵێکی گەڕیدە بەدوای حەقیقەتدا»، «دڵێکی تینوو بە عیرفان و ئارامی»، و «ڕۆحێکی پەیوەست بە پەروەردگار». لەم نێوەندەدا، ئەرکی پێشەوایان و زانایانی ڕاستەقینە، ڕێکخستنی ئاوازی ئەم سێ ڕەهەندەیە: ڕۆشنکردنەوەی زەین لە تاریکستانی نەزانی و وەهم، پڕجۆشکردنی دڵ بە خۆشەویستی و ئیمان، و پاکژکردنەوەی (تەزکیەی) ئەخلاق لە ژەنگی کینە و نزمبوونەوەی ئاژەڵی. خوای پەروەردگار بەرزترین پێگەی مەعریفی و ڕۆحی بەخشیوە بە خاوەن زانستان و دەفەرموێت: ﴿يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ﴾ (المجادلة: ١١)(خودا پلەی ئەوانەتان کە باوەڕیان هێناوە و ئەوانەیشی کە زانستیان پێ بەخشراوە، بە چەندین پلە بەرز دەکاتەوە).
ئەم بەرزکردنەوەیە دانپێدانانە بە ئەرکی ستراتیژیی زانا لە بەرهەمهێنانی بەهاکانی دادپەروەری، حیکمەت و ڕێنوێنیکردنی کۆمەڵگە بەسەروەریی خێر و چاکە. ئەم کاروانە مێژوویییەی زانایان لەسەری دەڕۆن، تازە نییە و لە بۆشایییەوە نەهاتووە؛ بەڵکو درێژکراوەی زنجیرەی پەیامبەران و تیشکی زێڕینی وەحییە لە سەرەتای مرۆڤایەتییەوە. پێغەمبەران هاتوون تا مرۆڤ لە بەندایەتیی دروستکراوەکانەوە بەرەو ئازادی و بەندایەتی بۆ بەدیهێنەر ڕێنوێنی بکەن. کاتێک کاروانی پێغەمبەرایەتی بە پێغەمبەری کۆتایی خاتەمولئەنبیا محەمەد (صلی الله علیه وسلم) مۆر دەکرێت، مەشخەڵی ئەم پەیامە ناکوژێتەوە، بەڵکو دەدرێتە دەستی زانایانی دڵسۆز و بۆخواسوڵحاو. پێغەمبەری مەزن (صلی الله علیه وسلم) لە فەرموودەیەکی پڕمانا و بێهاوتادا ئەم ڕاستییە فیکری و مێژوویییە دادەڕێژێت و دەفەرموێت: «إنَّ العُلَماءَ وَرَثَةُ الأَنْبِياءِ، وإنَّ الأَنْبِياءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينارًا ولا دِرْهَمًا، وإنَّما وَرَّثُوا العِلْمَ، فمَن أخَذَهُ أخَذَ بحَظٍّ وافِرٍ» (صحیح أبی داود والترمذي) (زانایان میراتگرانی پێغەمبەرانن؛ پێغەمبەران زێڕ و زیویان بە میرات بەجێنەهێشتووە، بەڵکو زانستیان بەجێهێشتووە، جا هەرکەسێک وەریگرتبێت، پشکێکی زۆر گەورەی دەستکەوتووە). ئەم میراتگرییە پێگەیەکی قورس و ئیپستیمۆلۆجییە؛ زانای ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە زانستەکەی لەگەڵ خەشوع و خەشەتی خودادا یەکیگرتووە، وەک قورئانی پیرۆز ئاماژەی پێ دەکات: ﴿إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ﴾ (فاطر: ٢٨) (لە نێو بەندەکانیدا، تەنها زانایان بەڕاستی لە خودا دەترسن و لێی بەسامن). لە ڕوانگەی پەروەردەیی و پێداگۆجییەوە، چاکسازی لە عەقڵ و ڕەوشتەوە دەست پێ دەکات نەک تەنها لە ڕێکارە مادییەکان.
کاتێک زانا پەیامی پەروەردەیی خۆی جێبەجێ دەکات: ڕۆحی مرۆڤ ئارام دەکاتەوە: لە ڕێگەی ئاشناکردنی بە ناسینی خودا و مانای بوون، مرۆڤ لە بێئومێدی و قەیرانی واتایی ڕزگار دەکات. و بناغەی کۆمەڵگەیەکی تەندروست دادەڕێژێتەوە بە ئەخلاقی بەرز و بەزەیییە، وەک شاعیری گەورە ئەحمەد شەوقی دەڵێت: «إنما الأممُ الأخلاقُ ما بَقيت … فإن هُمُ ذهبتْ أخلاقُهم ذَهَبوا» (نەتەوەکان بە ئەخلاقەوە پایەدارن، گەر ئەخلاقیان نەما، خۆیشیان لەناو دەچن). عەقڵ ڕووناک دەکاتەوە: بە فێرکردنی تەرازووی حەڵاڵ و حەرام، حەق و ناحەق، زانایان ڕێگری دەکەن لەوەی کۆمەڵگە بکەوێتە داوی توندڕەوی و دەمارگیری یان بەلاڕێدابردن و پاشەکشەی بەهاکان. لەو دیداگایەوە ، زانایانی کورد و حوجرە: سەنگەری پاراستنی ئایین و زمان و نەتەوە بووەن مێژووی کوردستان پڕە لە سەروەریی ئەو زاتە گەورانەی کە لە کونجی تاریکی حوجرەکاندا، گەورەترین مۆمی مەعریفەیان دادەگیرساند.
حوجرەی فەقێ لە کوردستان ناوەندێکی فێربوونی فیقهـ و تەفسیر بوو، لەگەڵ ئەمەشدا قەڵای پاراستنی زمانی کوردی بوو: مەحوی، نالی، مەلای جزیری، ئەحمەدی خانی، و دەیانی تر هەموویان بەرەنجامی پەروەردەی ئەو حوجرە و زانایانە بوون کە ئەدەبیاتی بەرزیان بە زانست و خواناسی ئاوێتە کرد. سەنگەری خەباتی نەتەوەیی و ئازادیخوازی بوو: زانایانی کورد لە هەموو قۆناغە سەختەکاندا، لە شۆڕشەکانی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، شێخ مەحمودی حەفید، و خەباتی ڕزگاریخوازیدا هەمیشە لە ڕیزی پێشەوەی بەرگریکردن بوون لە مافی گەلە ستەملێکراوەکەیان و مۆڵگەی شۆڕشگێڕان بوون.
لێرەوە ساڵیادی دامەزراندنی «یەکێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامیی کوردستان» ئەمڕۆ یادی شکۆداری دامەزراندنی یەکێتیی زانایانی ئایینیی ئیسلامیی کوردستانە؛ دامەزراوەیەک کە زیاتر لە نیو سەدەیە (لە ۲۱ی ئەیلوولی ۱۹۷۰وە) .ئەم ڕێکخراوەییبوونە وەرچەرخانێکی گرنگ بوو بۆ: یەکخستنی دەنگ و ڕیزی زانایان لە قۆناغێکی پڕ لە ئاڵنگاریی سیاسی و نەتەوەییدا. درێژەدان بە خەباتی نەتەوەیی و پاراستنی ئاشتیی کۆمەڵایەتی و پێکەوەژیانی ئایینی. گەیاندنی دەنگی مافخوازیی گەلی کورد بە گەلانی مسوڵمان و جیهان، لەسەر بنەمای میانڕەوی و دادپەروەریی ئیسلامی. پیرۆز بێت ئەم زیاد ل نیو سەدە خەبات و کۆششە بێوچانە لە پێناوی ئیسلام و نیشتماندا. دەستی ماندووبوونی هەموو ئەو مامۆستا و زانا بەڕێزانە دەگوشین کە تەمەنیان لە پێناوی وشیارکردنەوەی کۆمەڵگە، پەروەردەکردنی نەوەکان، چاندنی تۆوی ئیمان و بەرگریکردن لە کەرامەتی میللەتەکەیاندا بەسەر برد.
لە خوای گەورە دەپاڕێینەوە کە ئەم هەوڵ و کۆششە پیرۆزە بخاتە تەرازووی چاکەی هەموو ئەو زانایانەی کە لە ژیاندا ماون یاخود کۆچی دوایییان کردووە: ﴿وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ﴾ (التوبة: ١٠٥)(بڵێ: کار و تێکۆشان بکەن، بێگومان خودا و پێغەمبەرەکەی و باوەڕداران کردەوەکانتان دەبینن). سڵاو لە ڕۆحی پاکی زانایانی کۆچکردووی ڕێگای حەق و ئازادی، و بەردەوام و پڕبەرەکەت بێت کاروانی خزمەتی زانایانی نیشتمانەکەمان بۆ ڕووناککردنەوەی هزر و پاراستنی بەها باڵاکانی مرۆڤایەتی.
