ڕادیۆی زانایان
لە مێژووی ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا، حەزرەتی محەممەد ﷺ، تەنها پێغەمبەرێک نییە؛ بەڵکوو ڕووناکییە، ڕەحمەت و خۆشەویستییە، هەوێنی بەختەوەریە و مانای ژیانە ، عیشقێکە دڵی شاعیرانی کوردی لە سەردەمە جیاوازەکاندا بۆ خۆی ڕاکێشاوە، شاعیرانی کورد کاتێک وەسفی پێغەمبەر ﷺ دەکەن دەربڕینیان لە سنووری وشە تێدەپەڕێت و دەگاتە ئەو شوێنەی کە ئیدی دڵ بە شەوق و چاو بە فرمێسک دێنەگۆ.
ئەم خۆشەویستییە لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا تەنها بابەتێکی شیعری نییە؛ بەڵکوو بەشێکە لە جیهانبینیی ڕۆحی و ئیمانیی شاعیرانی کورد، ئەوان پێغەمبەر ﷺ بە ڕەحمەت بۆ هەموو جیهان، سەروەریی مرۆڤایەتی، نووری دڵ و گیان و سەرچاوەی هیوای گوناهباران دەبینن.
قورئانی پیرۆز لەبارەی ئەو زاتەوە دەفەرموێت:
﴿وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ﴾
لەم ڕوانگەیەوە لە شیعری شاعیرانی کورددا «ڕەحمەت» یەکێکە لە زۆرترین وشە و ماناکانی پەیوەندیدار بە پێغەمبەر ﷺ. ئەوان خۆیان بە گوناهبار و کەمتوانا دەبینن، بەڵام دڵیان بە ڕەحمەتەکەی خوای گەورە کە شەفاعەتی خۆشەویستە ﷺ پڕ لە هیوا دەبێت.
لەم ووتارەدا بەو کەمە شارەزاییەی لە دەریای شیعری ئەو شاعیرە گەورانەدا هەمە کڵاوڕۆژنەیەک لە هەستی چەند شاعیرێک ئاوەڵا دەکەم و هەریەکەو چەند بەیتێک لە شیعرەکانیان دەکەمە کل بۆ چاوەکانمان :
لەلای مەحوی زمان لە ئاست دەربڕینی مەدح و سەنادا گۆ ناکات :
مەحوی لە مەدحی پێغەمبەر ﷺدا بە وشەی زۆر بەرز و ڕەوان پێغەمبەر بە دەریای نووری زانست و عیرفان و بە زاتی پاک و قودسی وێنا دەکات. لە دیدی مەحویەوە پێغەمبەر ﷺ ئەو کەسەیە کە مەدحکردنی لە توانای مرۆڤ بەدەرە و تەنها جبرئیل سەلامی خوای لەسەربێت مەدحخوانی ئەوە و هەر ئەویش دەتوانێت بەتەواوی هەقی خۆی پێبدات،
دەفەرموێت:
[و صلی الله علی] ئەو بەحری نوری عیلم و عیرفانە
کە دەرکی غەوری ناکا[غير علم الله سبحانه]
[و صلی الله علی] ئەو زاتی پاکی قودسی ئایاتە
کە ئەخلاقی پەسەندیدەی جەنابی حەییی مەننانە
چ مەدحێکت بکەم لایەق بەتۆ یا خیرخلق اللە
منی بێ خێری نا لایق کە جبریلت ثەنا خوانە
بەیانی گەورەیی خولقی کەسێ ئایەت لە شەئنی بێ
نە موقدوومی منوتۆیە نە ئیشی (قس) و (سحبان)ه .
ئەم پەیڤانە تەنها ستایش نین بەڵکو دانپێدانانن بەوەی شاعیر خۆی لەبەرامبەر گەورەییی ئەو مەزنەدا بە کەم دەبینێت. مەحوی دەڵێت: من چۆن بتوانم شتێک بڵێم کە شایستەی تۆ بێت لە کاتێکدا جبرئیلی فریشتەی پەیامبەر مەداحی تۆیە؟
ئەم جۆرە لە ئەدەبیاتی وەسف بەرزترین پلەی خۆشەویستییە، شاعیر لە وشە و توانای خۆی ڕانابینێت وەسفی خۆشەویست بکات چونکە مەحبوبەکەی لە ووشەکان بە گەورەتر دەبینێت.
نالی: خاکی طیبە و ئارەزووی دیدار
لە شیعری نالیی دا، خۆشەویستیی پێغەمبەر ﷺ دەگاتە مەیل و شەوق و ئارەزووی سەردانی مەدینە،
خۆشەویستی لای نالی جوگرافیا و نەتەوە تێدەپەڕێنێت هەرچەندە ئەوە دەزانێت کە کوردێکی دەوری شارەزووری دور دورە، بەڵام ئەم هەر دڵی لە مەدینەی منەوەرەیە،
دەفەرموێت:
ئەی ساکینی ریاضی مەدینەی منەوەرە
لوطفێ بکە، بفەرموو مەدینەی منە وەرە
ئەگەرچی کوردی دەوری شارەزووری قەسوەتم ئەمما
وەسیلەم طیبەی حەلمی شەفیعی فەضلی مەننانە
نەبوو ڕووم بێمە خاکی چاکی پاکی طیبە تا بیستم
بە سەگ نابێ ملەوەث ئاوی زەرقا بەحری ئیحسانە
لێرەدا «طیبە» تەنها شوێنێکی جوگرافی نییە لای نالی، بەڵکو مەدینە شوێنی ئارامی دڵ و کۆبوونەوەی خۆشەویستی و ڕووناکییە. شاعیر خۆی دوور دەبینێت، بەڵام ئەو دووریە جەستەییە ناتوانێت دڵی لە پێغەمبەر ﷺ دوور بخاتەوە .
ئەحمەدی خانی؛ پێغەمبەر ﷺ هۆکاری بوونی هەردوو جیهان
ئەحمەدی خانی خاوەنی بەرهەمی ئەدەبیی گەورەیە، لەم شیعرەیدا کەیەکێکە لە بەرهەمە جوانەکانی ، پێغەمبەر ﷺ بە واسیتەی مانای بوون و سەروەریی دوو جیهان دەبینێت،
دەفەرموێ:
پڕ حیکمەتە هەم کتابە هەم شیر
ئەی واسطەیێ وجودێ کەونەین
شایستەیێ قوربی قابە قەوسەین
شاهنشەهێ مەککە و مەدینە
لە لای خانی، محەممەد ﷺ تەنها سەروەری مەککە و مەدینە نییە؛ بەڵکوو “واسیتەی وجودی کەونەین”ە و ئەو پێغەمبەرەیە کە لە مەقامەکانی نزیکبوونەوە بە خوا، بە “قاب قەوسین” گەیشتووە.
مەولەوی: بارانی ڕەحمەت بەسەر کێڵگەی ڕۆح دا
مەولەوی شاعیری عیشقو عیرفانە، لە مەدحی پێغەمبەر ﷺدا وێنەیەکی زۆر جوان دروست دەکات:
دەفەرموێت:
هەورەکەی ڕەحمەت، ڕووی سەمای کەرەم
صەلات و سەلام، کەی کەم ئێستەکەم
بێرێ و بڕێژی و بدا وە هەمدا
وەسەر مەزرەعەی ڕۆحی خاتەمدا
ئەم وێنەیە جوانترین وێنەکانی نەعتی کلاسیکی کوردیە، لێرە لای مەولەوی پێغەمبەر ﷺ هەوری ڕەحمەتە و ڕۆحی مرۆڤ مەزرەعەیەکە، صەلات و سەلام بارانێکن کە ئەم مەزرەعەیە ئاودەدەن و ژیانی بەبەردا دەکەن .
وەفایی: گوناهبارێک ڕووی نیە بڕواتە حزوور !
وەفایی بە زمانی دڵی گوناهبارێک قسە دەکات، دڵێک کە لە یەک کاتدا ئاوێتەیەکە لە شەوق و حەیا! :
ڕۆحم بە فیدات ئەی گوڵی گوڵزاری مەدینە
لوطفت هەبێ ڕوو وابکە مەنظوری مە دینە
یا رسول اللە دەخیلەک، ڕووم نیە بێمە حوزوور
وەک دزان گەردن کەچ و شەرمەندە وێستاوم لە دوور
گەرچی سەرمایەم نیە خۆ موستەحەقی ڕەحمەتم
ڕەنگی زەرد و ڕووی ڕەش و مووی سپی و فرمێسکی سوور
وەفایی لێرەدا نموونەی مرۆڤێکی گوناهبارە ، دەزانێت گوناهەکانی هێندە زۆرن شایستەی لێبوردن نیە بەڵام لە ڕەحمەت نائومێد نابێت، ئەمە ڕۆحی ئەدەبیاتی نەعتە ، شەرم لە گوناهو تاوانەکان و نائومێد نەبوونیش لە ڕەحمەت و بەخشینی خودا.
بێخود، ژیان واتە ویسالی پێغەمبەر ﷺ:
بێخود خۆشەویستیی پێغەمبەر ﷺ بە زمانێکی پڕ لە سۆز و عاتیفە دەخاتە ڕوو:
خۆش ئەو دەمەی کە ڕۆژ و شەو طەواف ئەکا ڕەواقی تۆ
خۆش ئەو سەرەی کە کەوتبێ لە کووچە و سوقاقی تۆ
بە تیکە تیکە بێ دڵێ کە نەیبێ ئیشتیاقی تۆ
حەیاتی من ویصالی تۆ، مەماتی من فیراقی تۆ
بەڵێ پەری خەیاڵی تۆ عیلاجی شێت و هار ئەکا
لای بێخود، خۆشەویستیی پێغەمبەر ﷺ تەنها هەستێکی شاعیرانە نییە بەڵکو مانا و هەوێنی ژیانە. ئەو دەڵێت: ژیانم ویسالی تۆیە و مردنم جودایی لە تۆ .
شێخ ڕەزای تاڵەبانی؛ هیوا بە کۆبوونەوە لەگەڵ ئەحباب
شێخ ڕەزا دەفەرموێت:
یا رسول اللە، چەباشد چون سەگ ئەصحابی الکهف
داخل جنت شوم در زمرەی ئەحباب تو
ئەو ڕود دەر جنت، من درجهنم کی ڕواست
او سگی اصحاب کهف، من سگ اصحاب تو
ئەی پێغەمبەری خوا،
زۆر پێمخۆشە وەک سەگی ئەسحابی کەهف بچمە ناو بەهەشت چونکە دەگەم بەدیداری دۆست و خۆشەویستان.
چۆن دەبێت ئەو سەگە بچێتە بەهەشت لەبەرئەوەی سەگی ئەسحابی کەهفە کەچی من کە سەگی دەرگای تۆم بچمە دۆزەخ!
ئەو سەگی ئەسحابی کەهفە، منیش سەگی ئەصحابی تۆم.
ئەم دەربڕینە لە زمانێکی عارفانەی وادایە ئەگەر بێوێنە نەبێت لە هاوشێوەی زۆرکەمە، شاعیر خۆی بە کەمترین پلە دەچوێنێت، بەڵام بە خۆشەویستیی خۆی بۆ پێغەمبەر ﷺ گەورە دەبێت ، هیوای نزیکبونەوە دەخوازێت و بەوش ئومێدی سۆز و بەزەیی خوا دەکات .
حەمدی، خۆشەویستەکەی گەوهەری دەریای کەرەمە
حەمدی، پێغەمبەر ﷺ بە «نووری دڵی ئەرض و سەما» و «گەوهەری بەحری کەرەم» ناودەبات :
ئەی مورسەلی حەق، تاجی سەری جوملە پەیەمبەر
ئەی نووری دڵی ئەرض و سەما، سەییدی سەروەر
ئەی گەوهەری بەحری کەرەم و ڕەحمەتی خالیق
لوطف و کەرەمت بەحرە، ئەدا مەوجی منەوەر
وشەی «کەرەم» و «ڕەحمەت» لێرەدا دوو بنەمای سەرەکیی وێنەی پێغەمبەرن ﷺ لەلای حەمدی، شاعیر پێغەمبەر بە ڕەحمەتێکی بڵاوبووە لەسەر خەڵک دەبینێت.
مەلا عبدالکریمی مودەڕڕیس، سایەی ڕەحمەت،
مەلا عبدالکریمی مودەڕڕیس دەفەرموێ:
ئەی سایەی ڕەحمەت بۆ هەموو عالەم
فریشتە و پەری تا بەنی ئادەم
دەست و پێ سپی، چارەنوورانی
تاجی شەرەفی سەری ئینسانی
شاعیر لەم دەربڕینەدا پێغەمبەری ﷺ بە سایەی ڕەحمەت بۆ هەموو عالەم وێنا کردووە، ئەمەش مانای ئایەتی «رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ» ە
موخلیس؛ گوناه و پەشیمانی و ئومێد و دەستگرتن بە دامانی ڕەحمەت
موخلیس بە زمانی گوناهبارێک دێتە زمان کە هیچ پەناگەیەکی تر نابینێت جگە لە ڕەحمەتی خوا و شەفاعەتی پێغەمبەر ﷺ،
دەفەرموێ:
هەموو زەڕڕاتی جسمم غەرقی لوجەی بەحری عیصیانە
لە دەست ئەم نەفسە ئەممارە عەجەب حاڵم پەرێشانە
ددان کەل، مووسپی، ڕووڕەش، بێ یەک زەڕڕە تەقوا
ئەوەندە زۆرە عیصیانم ئەڵێی دەریایی عەممانە
لە دونیا و ئاخیرەت، دامانی لووطفی شافيعێ دەگرم
فەڕەح بەخشی دڵی ئادەم، بینایی چاوی ڕەزوانە
پیرەمێرد: پێغەمبەرﷺ و دینەکەی “ڕەحمەتەن للعالمین” ە
پیرەمێرد، بە زمانێکی سادە و ڕەوان، هەمان مانای قووڵ بە وشەیەکی زۆر ڕوون دەگەیەنێت:
ئیمڕۆ مەولوودی پێغەمبەرانە
ئەو پێغەمبەرەی کە ڕەهبەرمانە
بۆیەکم ناردیە سەر ئەو زەمینە
بڵێن «رحمة للعالمين»ە
دیارە ڕەحمەتی خوا هەروا ئەبێ
ئەم دینە چاکەی لێ پەیدا ئەبێ
لای پیرەمێرد، پەیامی پێغەمبەر ﷺ لەگەڵ ڕەحمەت و چاکە و ئاشتیی مرۆڤایەتی گرێدراوە.
شێخ عوسمان سیراجودین، لوتکەی تەوازوع لە خزمەت پێغەمبەر ﷺ
شێخ عوسمان سیراجەدین بەو پەڕی تەوازوع ەوە دەفەرموێ :
یا رسول اللە، زەلیلم، سا بە قوربان هیممەتێ
شەرمەزار و دڵبریندارم، بە قوربان هیممەتێ
من سەگی کوێم؟! نیمە قابیل وەسف و مەدحی تۆ بکەم
مادیحی تۆ جبرەئیلە، پەیکی قورئان، هیممەتێ
لێرەدا شاعیر بە شێوەیەکی عاریفانە خۆی لە ئاست گەورەیی و پیرۆزی خۆشەویستەکەیدا زۆر بچوک دێتە پێشچاو و جەخت لەسەر ئیزهاری زیاتری گەورەیی و بڵندی مەحبوبەکەی دەکاتەوە، کاتێک دەڵێت «مادیحی تۆ جبرەئیلە»، ئاماژە بە گەورەییی مەقامەکە دەکات، ئەگەر جبرئیل مەدحخوێنی پێغەمبەر بێت ئەوا شاعیر چۆن دەتوانێت خۆی بە شایستەی ئەو مەدحکردنە بزانێت؟!
بالیسانی، شەفیعی کردار و پەناگەی گوناهبار !
دکتۆر محمدبالیسانی دەفەرموێت:
ئەی قائدی ئەبراری من وەی شافیعی کرداری من
گەورەتری هەریاری من، فیداتە دڵ فیگاری من
ئەی ساکنی مەروە و سەفا، وەی صاحبی شەرط و وەفا
وەی دوژمنی ئەهلی جەفا، قبوڵ بکە ئەعذاری من
ئەمە دەربڕینی پەنابۆ بردنە، شاعیر لە پێغەمبەر ﷺ داوای قبوڵکردنی عوزر دەکات و خۆی بە گوناهبارێک وێنا دەکات کە بە هیواوە ڕوو لە ڕەحمەتی شافیع دەکات.
شاکەلی، شەفیعی ڕۆژی مەحشەر
شێخ ئەحمەدی شاکەلی بە ڕوونی پێغەمبەر ﷺ بە شەفیعی ڕۆژی مەحشەر و پەنادەری گوناهباران و تکاکاری لای خوا بۆ لێخۆشبون و جێگەئومێدی هەموان دەکاتە جێگەی هیوا و ئومێد ، دەفەرموێ
ئەی شەفیعی دەشتی مەحشەر، فەیزبەخشی مورسەلین
گۆشەیی چاوت لە من بێت «رحمة للعالمين»
مەعدەنی عیلم و حەقیقەت، مەخزەنی سەبر و سەفا
وەی شەهەنشاهی دوو عالەم، سەروەری دنیا و دین
شاعیر «رحمة للعالمين» بە هاتنی پێغەمبەر ﷺ هەروەها لەگەڵ شەفاعەت پێکەوە گرێیاندەدا بە ئومێدی ڕزگاربوون . .
حاجی ئیبراهیمی شاتری؛ دوعاخوازی فریو نەخواردن
شاعیر بە دڵێکی پڕ لە پەشیمانی دەفەرموێ:
کوێرم، خەجالەت، داماوم، زەلیل
زۆر گونابارم، یا ڕەسول دەغیل
ئوممەتی خۆتم، دەخیل، یا حەبیب
با ئیتر شەیتان پێم نەدا فریب
ئەم دەقە دەنگی ناخی مرۆڤێکە کە لە تاریکیی گوناهەوە دوعاخوازی نور و ڕوناکیە، بانگەوازێکی ڕوونە کە پەناگرتن بە خۆشەویستیی پێغەمبەر ﷺ مرۆڤ دەباتەوە بۆ تۆبە و پەشیمانبونەوە،بۆ چاکە و دوورکەوتنەوە لە فریودانی شەیتان.
مەلا ئەسعەدی مەحوی، ئارەزووی زیارەتی طاها ،
مەلا ئەسعەدی مەحوی ئارەزووی زیارەتی پێغەمبەر ﷺ بە شێوەیەکی جوان دەردەبڕێت:
کەی ئەبێ یاڕەب ببینم من بە شاهەنشا بکەی
تەخت و بەختم ژووری مانگ و زوهرەی عولیا بکەی
یەعنی «ئەسعەد» واصیل، زیارەتگەهی طاها بکەی
تۆ وەصیل و واصیلی من، مامەوە دوور و زەلیل
لێرەدا «زیارەت» دەبێتە کۆتاییی ئەو شەوقەی کە شاعیر لە دڵەوە هەڵیگرتووە ، دووریی جەستەیی لە مەدینە، نزیکیی ڕۆحی بە پێغەمبەر ﷺ کەم ناکات.
مینه جاف؛ خۆزگەخواستن بە سەگی دەرگای پێغەمبەر ﷺ
مینه جاف دەڵێت:
مەرحەبا ئەی شاهی دەوران، ڕەحمەتەن لیلعالمین
مەرحەبا ئەی شەهسواری مەحشەر و سالاری دین
یا رسولەڵڵا، بە جاهی خۆت لە خۆت داوا دەکەم
لای خوا فەرمووی ڕجایێ بۆ سەگی قاپیت ئەمین
ئەمە یەکێکە لە دەربڕینە بەرزەکانی گڕوتینی عاریفانە؛ شاعیر خۆی بە “سەگی بەر قاپی” ناودەبات، بۆ ئەوەی خۆشەویستی و دڵبەستەیی خۆی لە نزیکەوە بە دەرگای پێغەمبەر ﷺ پیشان بدات.
کەمالی، مەدحی پێغەمبەر ﷺ مەدحی ئەو زاتەیە کە قورئان مەدحی کردووە،
کەمالی دەفەرموێت:
نەکەم گەر مەدحی ئەو زاتەی کە فەخری جینن و ئینسانە
مەڵێن خەڵکە «کەمالی» کافر و بێ دین و ئیمانە
گوناهکارم، دەمم پیسە، گەر ناوی نەبەم حەقمە
چ مەدحێکی بکەم؟! خۆ مەدحی ئەو ئایاتی قورئانە
ئەم کۆتایییە لە لوتکەی دەربڕینی تەعزیمکردنایە؛ چونکە شاعیر لە لایەکەوە خۆی بە گوناهبار و کەممایە دەبینێت و خۆی بەشایانی مەدحکردنی ئەو زاتە گەورەیە نابینێت، لە لایەکی تریشەوە پێیوایە ئەگەر مەدحی پێغەمبەر ﷺ بکات جەسارەتە چونکە مەدحکردنی ئەم لە چاو مەدحی قورئانی پیرۆزدا هیچ نیە کە قورئانی پیرۆز بە ڕێز و بەرزیی ناوی بردووە.
لە کۆتاییدا :
پێغەمبەر ﷺ لە دڵی شاعیرانی کورددا نور و ئەوینە، کاتێک هەموو ئەم هەستە پڕ لە جۆش و خرۆشانەی شاعیرانی کورد دەبیستین، دەبینین لەگەڵ جیاوازیی شێواز و سەردەمەکەیاندا هەموویان لە خاڵێکی مەزندا هاوبەشن کە زۆر خۆشویستنی پێغەمبەر محەممەد ە ﷺ
مەحوی بە نووری زانست و عیرفان دەیبینێت؛ نالی بە خاکی طیبە و شەوقی زیارەت، خانی بە واسطەی کەونەین و سەروەری مەککە و مەدینە، مەولەوی بە هەوری ڕەحمەت، وەفایی بە پەناگەی گوناهباران، بێخود بە ویسالی ژیان؛ شێخ ڕەزا بە هیوا بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ ئەحباب، حەمدی بە گەوهەری دەریای کەرەم، پیرەمێرد بە ڕەنگدانەوەی”رحمة للعالمين” و شاعیرانی دیکە کە لێرە ناومانهێنان و ئەوانەش کە لێرە ناومان نەهێنان هەریەکەیان و هەر یەک بە زمانی شیعری تایبەت بەخۆیان هەمیشە خۆیان بەقەرزاری دەربڕینی ئەوپەڕی خۆشەویستی و سەلماندنی وەفاداری بە شیعرەکانیان دەربڕیوە
ئەم شیعرانە تەنها پەیامی مەدح نین، بەڵکو پەڕینەوەن لە تاسەی دوورییەوە بۆ نزیکی، لە ترسەوە بۆ هیوا، و لە تاریکیستانی دڵەوە بۆ ڕووناکیی ڕەحمەت، لە گوناهو قەسوەتەوە بۆ پەشیمانی و باوەشی میهرەبانی ،
شاعیرانی کورد کاتێک لە خزمەتی حەزرەتدا ﷺ هەستی ناخیان دەربڕیوە، زۆرجار خۆیان لە خوارترین شوێن داناوە و زاتی موبارەکی ئەویان لە بەرزترین شوێن؛ خۆیان بە گوناهبار و موحتاجی ڕەحم و زاتی موبارەکیشیان بە ڕەحمەت؛ خۆیان بە هۆی گوناهەوە دوور و ئەویان بە میهرەبانی بە نزیک ، خۆیان بە کەم و ئەویان بە گەورە و سەروەر . بەڵام هەرگیز نائومێد نەبوون و پڕ لە هیوا و ئومێد بوون بۆ گەیشتن بە خزمەتی حەزرەت .
کە ئەدەبیاتی کلاسیکی کورد بە شەوق و خۆشەویستیی پێغەمبەر ﷺ هەناسە دەدات، ئەوا لەبەر ئەوەیە کە پێغەمبەری ئازیز ﷺ لە ناخی ئەم شاعیرانەدا تەنها ” بابەتی شیعر” نەبووە بەڵکو مەحبوبی دڵ، ڕووناکیی ڕۆح، سەرچاوەی هیوا و سیمبولی ڕەحمەتی خوای گەورە بووە.
